Moet kunst moeite kosten?

En natuurlijk: respect voor wie zich jarenlang toelegt op zijn ambacht, is terecht. Maar dat staat los van de kwaliteit van een werk. Want moet een werk meer waard zijn, alleen maar omdat het veel moeite heeft gekost?

Neem nu de andere kant van het spectrum: genieën die toevallig iets ontdekken, amateurs die met een paar slimme shortcuts iets revolutionairs creëren. Is hun bijdrage dan minder waardevol? Enkel omdat het hen geen bloed, zweet en tranen heeft gekost?

Voor technische of utilitaire zaken begrijpen we dit intuïtief. Maar in de kunsten ligt het gevoeliger.

De mythe van het lijden

We houden van het verhaal van de kluizenaarskunstenaar: de worstelende schilder in zijn atelier, de schrijver die zijn zielenroerselen neerschrijft in een tochtige zolderkamer. Het cliché klopt zelden, maar het verkoopt. Toch kijken we zelden op van kunstenaars die dit beeld juist onderuit halen: Andy Warhol, Jeff Koons, Marcel Duchamp. Zij speelden doelbewust met dat idee. Ze zetten het productieproces zelf centraal, of ontkenden het zelfs. En dat konden ze zich permitteren omdat hun werk, hoe conceptueel of “makkelijk” ook, iets essentieels aanraakte in de maatschappij. De inspanning was bijzaak; de betekenis, dat was de meerwaarde.

AI en de waarderingsreflex

Artificiële intelligentie. Een technologie die de productiedrempel verlaagt tot bijna nul. Plots kan iedereen iets maken dat visueel indrukwekkend oogt. Alleen… zodra we weten dat AI betrokken was, verandert onze waardering drastisch.

Daar bestaat onderzoek naar. In een studie van Bellaiche en collega’s (2023) kregen mensen werken te zien met telkens een ander label: gemaakt door een mens, of door AI. Het “menselijke” werk scoorde op alle punten hoger. Opvallend: het verschil was klein bij “mooi”, en groot bij “diepgang” en “waarde”. En de moeite die mensen in een werk vermoedden, telde vooral mee als ze dachten dat er een mens achter zat.

Waarom? Omdat we inspanning lijken te verwarren met waarde. Of omdat we achter een machine niemand vermoeden die iets te zeggen heeft. Of erger nog: omdat we vinden dat technologie niet eerlijk speelt. AI-modellen zijn getraind op werk van echte kunstenaars. En dus, zo luidt de redenering, is alles wat eruit voortkomt automatisch plagiaat.

Maar wacht even

Er is nood aan nuance. Geen enkel kunstwerk ontstaat uit het niets. Elke artiest leunt op invloeden, voorbeelden, technieken, materialen, denkbeelden, stromingen, rebellie. Alles wat voorafging: dat is de context waaruit kunst groeit. Zelfs het meest geniale werk is een collage van geleende elementen, gecombineerd op een unieke manier. AI doet eigenlijk net hetzelfde, zij het op schaal en met brute rekenkracht.

Moeten we AI-bedrijven dan verplichten om auteurs te compenseren voor het gebruik van trainingsdata? Je zou kunnen tegenwerpen dat wij als creatieve professionals dan ook moeten betalen voor onze inspiratiebronnen, voor alle keren dat we hen citeren, samplen of er simpelweg door beïnvloed zijn. Al hinkt die vergelijking. Wie samplet, vraagt toestemming en betaalt. Wie een stijl leert, doet dat één leven lang, niet met miljoenen werken tegelijk. En een kunstenaar die zich laat beïnvloeden, neemt zelden de markt over van wie hem beïnvloedde. Die bezwaren zijn reëel, en een vergoeding voor trainingsdata is dus geen absurde gedachte.

De échte meerwaarde

Wat maakt kunst dan wel waardevol?

Niet de inspanning. Niet de ambacht op zich. Wél de manier waarop al die bouwstenen worden gecombineerd tot iets dat resoneert. Dat impact maakt. Dat iets zegt, iets doet. En dat geldt zowel voor mensen als voor machines.

Er zijn talloze vakbekwame kunstenaars die technisch perfect werk maken, maar geen ziel raken. Copycats, epigonen, ambachtslui die perfect nadoen maar zelden verrassen. Niemand beschuldigt hen van diefstal, tenzij ze hun werk proberen verkopen als een echte Picasso.

Hetzelfde geldt voor AI-creaties. De meeste zijn hobbywerk, generiek, voorspelbaar. Interessant misschien en misschien zelfs aantrekkelijk, maar ook geen bedreiging. Pas wanneer een maker, met of zonder AI, erin slaagt iets te maken dat schuurt, schuift, prikkelt of beroert, kunnen we van kunst spreken.

AI als katalysator, niet als eindproduct

Vandaag zijn er getalenteerde kunstenaars die zich bedienen van “ready-mades”, samples, found footage of digitale tools. Denk aan dj’s, collagisten, filmmakers, modeontwerpers. We stellen hun kunstenaarschap zelden in vraag. Waarom zouden we dan wel struikelen over AI?

Misschien omdat AI sneller is. Goedkoper. Makkelijker. En dus ons gevoel van rechtvaardigheid ondermijnt.

Maar dan komen we opnieuw bij de essentie: niet de hoe, maar de wat en waarom zijn bepalend. Als AI kunstenaars helpt om hun creatieve ruimte te vergroten, dan is dat geen bedreiging, maar een verrijking. Een nieuw stuk gereedschap, zoals de camera dat was, of de computer, of de synthesizer.

Tot slot

De kunst van kunst is volgens mij: het vinden van een taal die op een eigenzinnige manier en met impact weet te communiceren. Niet per se met iedereen, maar met iemand. En of dat nu met penseel, pixel of prompt gebeurt, doet er minder toe.

Kunst hoeft niet naar zweet te ruiken om waardevol te zijn. Maar het moet iets toevoegen. Iets dat blijft hangen. Iets dat je doet kijken met nieuwe ogen. Iets waardoor je daarna veranderd kan zijn. En we gaan nog wel een tijdje kunstenaars nodig hebben om daartoe te komen. Al dan niet met AI in hun gereedschapskist.